پایش سلامت قلب در مسیر درمان سرطان | اکوکاردیوگرافی در بیماران تحت شیمیدرمانی
اکوکاردیوگرافی در بیماران تحت شیمیدرمانی یکی از ابزارهای اصلی در کاردیوانکولوژی است. این روش غیرتهاجمی برای پایش عوارض قلبی ناشی از داروهای ضدسرطان مانند آنتراسیکلینها و تراستوزوماب استفاده میشود و امکان تشخیص زودهنگام کاردیوتوکسیسیتی (Cardiotoxicity – آسیب قلبی ناشی از درمان سرطان) را فراهم میکند. Springer Oxford Academic American Society of Echocardiography.
🎯 اهمیت اکوکاردیوگرافی در بیماران تحت شیمیدرمانی
- کاردیوتوکسیسیتی شایع: داروهای شیمیدرمانی مانند آنتراسیکلینها (Anthracyclines – دستهای از داروهای ضدسرطان) و داروهای هدفمند مثل تراستوزوماب (Trastuzumab – داروی ضد HER2 در سرطان پستان) میتوانند باعث کاهش عملکرد بطن چپ و نارسایی قلبی شوند.
- ابزار استاندارد پایش: اکوکاردیوگرافی ترانستوراسیک (Transthoracic Echocardiography – اکو از روی قفسه سینه) بهعنوان روش استاندارد برای پایش عملکرد قلب در طول درمان توصیه میشود.
- مزیت اصلی: غیرتهاجمی، در دسترس، کمهزینه و تکرارپذیر است و میتواند تغییرات عملکرد قلب را در مراحل اولیه تشخیص دهد.
🩺 مراحل پایش استاندارد
- قبل از شروع درمان: ثبت خط پایه عملکرد قلب شامل کسر جهشی (EF – Ejection Fraction) و اندازهگیری حجمهای بطن.
- حین درمان: پایش دورهای EF و پارامترهای پیشرفته مانند استرین طولی جهانی (GLS – Global Longitudinal Strain، شاخص تغییر شکل عضله قلب). کاهش GLS اغلب زودتر از EF رخ میدهد و نشانه اولیه آسیب قلبی است.
- پس از درمان: ادامه پایش برای تشخیص عوارض دیررس، زیرا برخی آسیبها ممکن است ماهها یا سالها پس از پایان شیمیدرمانی ظاهر شوند.
🔍 اطلاعاتی که اکو ارائه میدهد
- عملکرد بطن چپ و راست: EF، GLS و سایر شاخصهای عملکردی.
- بیماریهای دریچهای و پریکاردیال: برخی داروها میتوانند باعث افیوژن پریکارد (Pericardial Effusion – تجمع مایع اطراف قلب) شوند که با اکو قابل تشخیص است.
- تودههای داخل قلب: در موارد نادر، تودههای مرتبط با سرطان یا درمان ممکن است در قلب دیده شوند.
- محدودیتها: اکو نمیتواند جزئیات دقیق بافتی مانند فیبروز میوکارد (Myocardial Fibrosis – سفتی عضله قلب) را نشان دهد؛ برای این موارد MRI قلبی مکمل است.
📑 گزارش استاندارد
- پارامترهای کلیدی: EF، GLS، حجمهای بطن، وضعیت دریچهها و پریکارد.
- مقایسه سریالی: گزارش باید تغییرات نسبت به خط پایه و دفعات قبلی را نشان دهد.
- توصیه بالینی: در صورت کاهش EF یا GLS، پزشک باید تصمیم بگیرد که آیا درمان سرطان ادامه یابد، متوقف شود یا داروهای محافظ قلبی اضافه شوند.
⚖️ تفسیر نتایج و تصمیمگیری
- کاهش EF ≥ ۱۰٪ به زیر ۵۰٪: نشانه کاردیوتوکسیسیتی بالینی است و نیاز به مداخله دارد.
- کاهش GLS بیش از ۱۵٪ از خط پایه: نشانه اولیه آسیب قلبی حتی در صورت طبیعی بودن EF است.
- الگوریتم درمانی: همکاری نزدیک کاردیولوژیست و انکولوژیست برای تصمیمگیری درباره ادامه یا تغییر رژیم درمانی ضروری است.
🌍 جمعبندی
اکوکاردیوگرافی در بیماران تحت شیمیدرمانی یک خدمت حیاتی در کاردیوانکولوژی است. این روش امکان تشخیص زودهنگام آسیب قلبی، پایش مداوم و تصمیمگیری مشترک بین متخصص قلب و انکولوژی را فراهم میکند. استفاده از پارامترهای پیشرفته مانند GLS در کنار EF، دقت تشخیص را افزایش داده و به بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک میکند.
منابع بیشتر
- Heart Failure Reviews (2025): Echocardiographic monitoring in cancer therapy Springer
- European Heart Journal – Cardiovascular Imaging (2021): Echocardiographic evaluation of patients undergoing cancer therapy Oxford Academic
- ASE Guidelines for Adult Cancer Patients (2023): Monitoring LV function during chemotherapy American Society of Echocardiography
پرسشهای متداول
در حوزه کاردیوانکولوژی، بیماران مبتلا به سرطان و بستگانشان پیش از شروع شیمیدرمانی پرسشهای فراوانی درباره سلامت قلب و نقش اکوکاردیوگرافی دارند. در ادامه پرسشهای رایج همراه با پاسخهای کامل آورده شده است.
چرا قبل از شیمیدرمانی باید اکوکاردیوگرافی انجام شود؟
اکوکاردیوگرافی برای ثبت وضعیت پایه قلب قبل از شروع داروهای ضدسرطان ضروری است. بسیاری از داروها مانند آنتراسیکلینها (Anthracyclines – دستهای از داروهای شیمیدرمانی) میتوانند عملکرد قلب را کاهش دهند. با داشتن خط پایه، پزشک میتواند تغییرات احتمالی قلب را در طول درمان تشخیص دهد. این کار کمک میکند آسیب قلبی زودتر شناسایی و مدیریت شود. بدون اکو پایه، مقایسه عملکرد قلب در طول درمان دشوار خواهد بود. این تست غیرتهاجمی است و اطلاعات ارزشمندی درباره کسر جهشی (EF – Ejection Fraction، درصد خون خارجشده از قلب در هر ضربان) و سایر شاخصها میدهد. به همین دلیل، دستورالعملهای جهانی توصیه میکنند همه بیماران پیش از شیمیدرمانی یک اکو پایه داشته باشند.
چه داروهای شیمیدرمانی بیشترین خطر برای قلب دارند؟
داروهای آنتراسیکلین مانند دوکسوروبیسین (Doxorubicin – داروی ضدسرطان رایج) بیشترین خطر کاردیوتوکسیسیتی (Cardiotoxicity – آسیب قلبی ناشی از دارو) را دارند.
داروهای هدفمند مانند تراستوزوماب (Trastuzumab – داروی ضد HER2 در سرطان پستان) نیز میتوانند عملکرد قلب را کاهش دهند. برخی داروهای جدید مانند مهارکنندههای تیروزین کیناز (Tyrosine Kinase Inhibitors – دستهای از داروهای هدفمند) نیز عوارض قلبی دارند. خطر بستگی به دوز، مدت درمان و عوامل فردی مانند سن و بیماریهای همراه دارد. اکوکاردیوگرافی کمک میکند این خطرات پایش شوند و درمان سرطان با ایمنی بیشتری ادامه یابد.
اکوکاردیوگرافی چه اطلاعاتی به پزشک میدهد؟
اکو عملکرد بطن چپ و راست را نشان میدهد. مهمترین شاخص EF است که کاهش آن نشانه آسیب قلبی است. پارامتر پیشرفتهتر GLS (Global Longitudinal Strain – شاخص تغییر شکل عضله قلب) میتواند آسیبهای زودهنگام را قبل از افت EF نشان دهد. اکو همچنین وضعیت دریچهها و پریکارد (Pericardium – پرده اطراف قلب) را بررسی میکند. وجود افیوژن پریکارد (Pericardial Effusion – تجمع مایع اطراف قلب) یا نارسایی دریچهای میتواند در طول درمان رخ دهد. این اطلاعات به پزشک کمک میکند تصمیم بگیرد آیا درمان ادامه یابد یا تغییر کند.
هر چند وقت یکبار باید اکو تکرار شود؟
فواصل پایش بستگی به نوع دارو دارد. برای آنتی-HER2 مانند تراستوزوماب، معمولاً هر ۳ ماه یکبار توصیه میشود. برای آنتراسیکلینها، پس از هر چند سیکل درمانی اکو انجام میشود. در بیماران پرخطر، ممکن است فواصل کوتاهتر باشد. پس از پایان درمان نیز پایش ادامه دارد زیرا برخی آسیبها دیررس هستند. این برنامه پایش در دستورالعملهای انجمن قلب اروپا (ESC – European Society of Cardiology) و انجمن اکو آمریکا (ASE – American Society of Echocardiography) ذکر شده است.
اگر نتایج اکو غیرطبیعی باشد چه میشود؟
اگر EF بیش از ۱۰٪ کاهش یابد و به زیر ۵۰٪ برسد، نشانه کاردیوتوکسیسیتی است. در این حالت، پزشک ممکن است درمان سرطان را متوقف یا تغییر دهد. داروهای قلبی مانند بتابلوکرها (Beta-blockers – داروهای کاهشدهنده فشار و محافظ قلب) یا مهارکنندههای ACE (ACE inhibitors – داروهای محافظ قلب) اضافه میشوند. گاهی درمان سرطان ادامه مییابد اما با پایش دقیقتر قلب. تصمیم نهایی با همکاری مشترک کاردیولوژیست و انکولوژیست گرفته میشود.
آیا اکو دردناک است؟
خیر، اکو یک روش غیرتهاجمی و بدون درد است. بیمار روی تخت دراز میکشد و پروب اکو روی قفسه سینه قرار داده میشود. ممکن است کمی فشار از پروب احساس شود اما دردناک نیست. هیچ تزریق یا اشعهای در اکو معمولی وجود ندارد. این تست کاملاً ایمن و راحت است.
تفاوت اکو معمولی با کانترست اکو چیست؟
اکو معمولی فقط از امواج صوتی استفاده میکند. کانترست اکو (Contrast Echocardiography – اکو با تزریق ماده کنتراست) وضوح تصاویر را افزایش میدهد. در بیماران با کیفیت تصویر پایین، کانترست اکو توصیه میشود. میکروبابلها (Microbubbles – حبابهای پایدار در خون) باعث میشوند مرزهای قلب بهتر دیده شوند. این روش ایمن است و بر کلیهها یا کبد اثر ندارد.
آیا اکو میتواند سکته قلبی را پیشبینی کند؟
اکو میتواند کاهش عملکرد قلب و ایسکمی (Ischemia – کاهش خونرسانی) را نشان دهد. اما پیشبینی دقیق سکته قلبی نیاز به ترکیب اطلاعات بالینی و سایر تستها دارد.
اکو بهویژه در پایش بیماران تحت شیمیدرمانی برای تشخیص زودهنگام آسیب قلبی مفید است. اگر EF یا GLS کاهش یابد، خطر نارسایی قلبی بیشتر میشود. این اطلاعات به پزشک کمک میکند اقدامات پیشگیرانه انجام دهد.
آیا بیماران سالمند نیاز بیشتری به اکو دارند؟
بله، سالمندان بیشتر در معرض کاردیوتوکسیسیتی هستند. بیماریهای همراه مانند فشار خون یا دیابت خطر را افزایش میدهند. اکو در سالمندان کمک میکند آسیب زودتر تشخیص داده شود. فواصل پایش در سالمندان ممکن است کوتاهتر باشد. این گروه بیشترین سود را از پایش دقیق قلبی میبرند.
آیا بیماران با بیماری قلبی قبلی میتوانند شیمیدرمانی داشته باشند؟
بله، اما نیاز به پایش دقیقتر دارند. اکو قبل از شروع درمان وضعیت پایه قلب را مشخص میکند. در طول درمان، کاهش عملکرد قلب باید سریعاً تشخیص داده شود. گاهی داروهای قلبی همزمان با شیمیدرمانی تجویز میشوند. تصمیمگیری مشترک بین کاردیولوژیست و انکولوژیست ضروری است.
آیا اکو میتواند عوارض دیررس را نشان دهد؟
بله، برخی آسیبهای قلبی ماهها یا سالها پس از پایان شیمیدرمانی ظاهر میشوند. اکو در پیگیری بلندمدت بیماران اهمیت دارد. کاهش تدریجی EF یا تغییرات GLS میتواند دیررس باشد. این پایش بهویژه در بیماران جوان اهمیت دارد زیرا آنها ممکن است سالها پس از درمان سرطان دچار مشکلات قلبی شوند.
آیا اکو جایگزین MRI قلبی است؟
خیر، MRI (Magnetic Resonance Imaging – تصویربرداری با میدان مغناطیسی) جزئیات بافتی مانند فیبروز را بهتر نشان میدهد. اکو برای پایش عملکرد قلب سریعتر و در دسترستر است. MRI مکمل اکو است و در موارد خاص استفاده میشود. اکو اولین انتخاب برای پایش بیماران تحت شیمیدرمانی است. MRI در بیماران با یافتههای پیچیده یا نیاز به جزئیات بیشتر توصیه میشود.
آیا کودکان بیمار هم نیاز به اکو دارند؟
بله، کودکان مبتلا به سرطان نیز در معرض کاردیوتوکسیسیتی هستند. اکو در کودکان بهصورت غیرتهاجمی و ایمن انجام میشود. پایش منظم برای تشخیص زودهنگام آسیب ضروری است. داروهای ضدسرطان میتوانند رشد قلب را تحتتأثیر قرار دهند. بنابراین، اکو در کودکان اهمیت ویژه دارد.
آیا اکو میتواند فشار خون ریوی را نشان دهد؟
بله، اکوکاردیوگرافی با استفاده از داپلر (Doppler – روش اندازهگیری سرعت و جهت جریان خون با امواج صوتی) میتواند فشار خون ریوی (Pulmonary Hypertension – افزایش فشار در عروق ریوی) را تخمین بزند. این موضوع اهمیت دارد زیرا برخی داروهای شیمیدرمانی میتوانند باعث تغییرات در عروق ریوی شوند. پزشک با بررسی سرعت جریان خون از طریق دریچه سهلتی (Tricuspid Valve – دریچه بین دهلیز راست و بطن راست) فشار ریوی را محاسبه میکند. اگر فشار ریوی بالا باشد، ممکن است نیاز به تغییر درمان یا افزودن داروهای قلبی باشد. بنابراین، اکو یک ابزار غیرتهاجمی برای پایش فشار خون ریوی در بیماران تحت شیمیدرمانی است.
آیا اکو میتواند عوارض پریکاردیال را نشان دهد؟
بله، برخی داروهای ضدسرطان میتوانند باعث افیوژن پریکارد (Pericardial Effusion – تجمع مایع اطراف قلب) شوند. اکو بهترین روش برای تشخیص این عارضه است زیرا میتواند مقدار و محل مایع را نشان دهد. وجود افیوژن پریکارد ممکن است باعث تنگی نفس یا درد قفسه سینه شود. اگر افیوژن شدید باشد، پزشک ممکن است نیاز به تخلیه مایع داشته باشد. پایش منظم با اکو کمک میکند این عارضه زودهنگام تشخیص داده شود.
آیا اکو میتواند عملکرد بطن راست را بررسی کند؟
بله، علاوه بر بطن چپ، اکو عملکرد بطن راست (Right Ventricle – حفره پمپاژ خون به ریهها) را نیز بررسی میکند. بطن راست ممکن است تحتتأثیر داروهای شیمیدرمانی یا فشار خون ریوی قرار گیرد. شاخصهایی مانند TAPSE (Tricuspid Annular Plane Systolic Excursion – حرکت صفحه دریچه سهلتی در سیستول) برای ارزیابی عملکرد بطن راست استفاده میشوند. این اطلاعات به پزشک کمک میکند تصویر کاملتری از عملکرد قلب داشته باشد. بنابراین، اکو یک ابزار جامع برای بررسی هر دو بطن است.
آیا اکو میتواند تغییرات زودهنگام قلبی را نشان دهد؟
بله، پارامتر GLS (Global Longitudinal Strain – شاخص تغییر شکل طولی عضله قلب) میتواند تغییرات زودهنگام را قبل از افت EF نشان دهد. GLS با تکنیک اسپکل ترکینگ (Speckle Tracking – ردیابی نقاط بافتی در تصویر اکو) اندازهگیری میشود. کاهش GLS بیش از ۱۵٪ از خط پایه نشانه اولیه آسیب قلبی است. این یافتهها به پزشک اجازه میدهد اقدامات پیشگیرانه انجام دهد. بنابراین، استفاده از GLS در پایش بیماران تحت شیمیدرمانی توصیه میشود.
آیا اکو میتواند نیاز به تغییر درمان سرطان را مشخص کند؟
بله، اگر عملکرد قلب کاهش یابد، پزشک ممکن است رژیم شیمیدرمانی را تغییر دهد. این تصمیم با همکاری مشترک کاردیولوژیست و انکولوژیست گرفته میشود. گاهی داروهای قلبی اضافه میشوند تا درمان سرطان ادامه یابد. در موارد شدید، ممکن است درمان سرطان متوقف شود یا داروی جایگزین انتخاب شود. اکو نقش کلیدی در این تصمیمگیری چندرشتهای دارد.
آیا اکو میتواند کمک کند تا درمان سرطان بدون وقفه ادامه یابد؟
بله، یکی از اهداف اصلی پایش قلبی با اکوکاردیوگرافی (Echocardiography – تصویربرداری قلب با امواج صوتی) این است که مشکلات قلبی زود تشخیص داده شوند تا درمان سرطان بدون وقفه ادامه یابد. اگر کاهش عملکرد قلب در مراحل اولیه شناسایی شود، پزشک میتواند داروهای محافظ قلبی مانند بتابلوکرها (Beta-blockers – داروهای کاهش فشار و محافظ قلب) یا مهارکنندههای ACE (ACE inhibitors – داروهای محافظ قلب) اضافه کند. این اقدامات باعث میشود بیمار بتواند شیمیدرمانی را ادامه دهد بدون اینکه خطر نارسایی قلبی شدید ایجاد شود. گاهی تغییر دوز یا فاصله بین سیکلهای شیمیدرمانی نیز کمک میکند قلب فرصت بازیابی داشته باشد. بنابراین، اکو یک ابزار کلیدی برای حفظ تعادل بین درمان سرطان و سلامت قلب است.
آیا خانواده بیمار باید در جریان نتایج اکو باشند؟
بله، خانواده نقش مهمی در حمایت از بیمار دارند و باید در جریان نتایج باشند. وقتی پزشک کاهش عملکرد قلب یا تغییرات دیگر را گزارش میکند، خانواده میتوانند در تصمیمگیری و مراقبت روزانه مشارکت کنند. اطلاع خانواده از وضعیت قلبی بیمار باعث میشود علائم هشدار مانند تنگی نفس یا خستگی شدید سریعتر تشخیص داده شوند.
همچنین خانواده میتوانند به بیمار کمک کنند داروهای قلبی را بهطور منظم مصرف کند و سبک زندگی سالمتری داشته باشد. در نهایت، شفافیت در اطلاعرسانی به خانواده باعث کاهش اضطراب و افزایش همکاری در روند درمان میشود.
اکوکاردیوگرافی چگونه به بیماران سرطانی کمک میکند؟
✅ ارزیابی اولیه عملکرد قلب قبل از شروع شیمیدرمانی
✅ پایش منظم عملکرد بطن چپ (EF یا EF%) در طول درمان
✅ تشخیص زودهنگام نارسایی قلبی تحت بالینی (Subclinical Cardiotoxicity)
✅ تصمیمگیری در مورد ادامه یا تغییر درمان سرطانی بر اساس وضعیت قلب
چه نوع اکوکاردیوگرافی در بیماران شیمیدرمانی استفاده میشود؟
-
اکو دو بعدی (2D Echo): برای بررسی ساختار و عملکرد کلی قلب
-
اکو با داپلر: برای بررسی جریان خون در دریچهها و عروق قلب
-
اکو با تکنیک Strain Imaging: برای تشخیص زودتر آسیب عضله قلب حتی پیش از کاهش EF
-
اکوکاردیوگرافی سهبعدی یا بافتی: در مراکز پیشرفته برای تحلیل دقیقتر
فواصل انجام اکو در بیماران شیمیدرمانی چگونه است ؟
-
قبل از شروع درمان: ارزیابی پایهای عملکرد قلب
-
در فواصل مشخص در طول شیمیدرمانی: بسته به نوع دارو و دوز مصرفی
-
پس از پایان درمان: جهت بررسی ماندگاری یا بازگشت آسیب قلبی
چرا پایش قلبی تحت نظر متخصص اهمیت دارد؟
دکتر محبوبه شیخ، متخصص قلب و عروق و دارای فلوشیپ فوقتخصصی اکوکاردیوگرافی پیشرفته، با همکاری با پزشکان آنکولوژیست، روند درمان را با نظارت دقیق بر عملکرد قلبی بیمار همراه میسازد. استفاده از تکنولوژیهای تصویربرداری پیشرفته، به پزشک این امکان را میدهد که حتی کوچکترین تغییرات در عملکرد قلب را شناسایی و کنترل کند.
💡 اگر تحت شیمیدرمانی هستید یا قصد شروع آن را دارید، حتماً با پزشک خود درباره پایش قلبی مشورت کنید. اکوکاردیوگرافی یک ابزار حیاتی برای ادامهی مطمئن و ایمن درمان سرطان است.